Uzależnienia od substancji psychoaktywnych
Substancje psychoaktywne zmieniają pracę mózgu - nastrój, odczuwanie, myślenie. Część z nich jest legalna (alkohol, nikotyna, leki), część nielegalna. Każda może prowadzić do uzależnienia, a ryzyko rośnie z częstotliwością używania, wiekiem pierwszego kontaktu i sytuacją życiową.
Najczęstsze substancje
- Alkohol - najczęstsza przyczyna uzależnienia w Polsce.
- Nikotyna - papierosy, e-papierosy, saszetki.
- Kannabinoidy - marihuana, haszysz, syntetyczne kannabinoidy.
- Stymulanty - amfetamina, metamfetamina, kokaina, mefedron i inne katynony.
- Opioidy - heroina, ale też leki przeciwbólowe (np. tramadol, kodeina, oksykodon).
- Leki uspokajające i nasenne - benzodiazepiny, „Z-leki”.
- Nowe substancje psychoaktywne (dopalacze) - o nieprzewidywalnym składzie i działaniu.
Kiedy używanie staje się uzależnieniem?
O uzależnieniu mówimy, gdy pojawia się silna potrzeba przyjmowania substancji, utrata kontroli nad ilością i czasem, objawy odstawienne, rosnąca tolerancja oraz przyjmowanie substancji mimo wyraźnych szkód - zdrowotnych, rodzinnych, zawodowych. Wiele osób łączy różne substancje, np. alkohol z lekami, co znacznie zwiększa ryzyko powikłań.
Jak leczymy?
Zaczynamy od konsultacji i oceny, czy potrzebny jest detoks pod opieką lekarza. Następnie prowadzimy terapię uzależnienia indywidualnie i w grupie, program zapobiegania nawrotom, a w razie potrzeby organizujemy leczenie stacjonarne. Włączamy rodzinę i - jeśli wskazane - wspieramy terapię metodami regulującymi napięcie i sen, takimi jak biofeedback.
Objawy odstawienne - kiedy są niebezpieczne
Po nagłym przerwaniu przyjmowania niektórych substancji organizm reaguje zespołem abstynencyjnym. Przy części z nich, na przykład marihuanie czy stymulantach, objawy są głównie psychiczne: drażliwość, obniżony nastrój, zaburzenia snu, silny głód substancji. Przy alkoholu, lekach uspokajających i nasennych odstawienie może grozić drgawkami i majaczeniem, a przy opioidach - bardzo nasilonym cierpieniem fizycznym i dużym ryzykiem powrotu do brania.
Dlatego decyzję o odstawieniu tych substancji warto skonsultować z lekarzem. Pilnej pomocy (112) wymagają: drgawki, splątanie, omamy, wysoka gorączka, silne kołatanie serca lub utrata przytomności.
Uzależnienie a choroby psychiczne - podwójna diagnoza
U wielu osób uzależnieniu towarzyszą depresja, zaburzenia lękowe, ADHD, zaburzenia osobowości lub psychotyczne. Bywa, że substancja była na początku sposobem na złagodzenie objawów, a potem sama zaczęła je nasilać. Leczenie tylko jednego z problemów zwykle nie wystarcza - przy podwójnej diagnozie terapia uzależnienia i leczenie psychiatryczne powinny być prowadzone równolegle i w porozumieniu specjalistów.
Nawrót w uzależnieniu - jak go rozumieć
Nawrót nie oznacza, że leczenie się nie udało. Uzależnienie jest chorobą przewlekłą, a powrót do używania zdarza się wielu osobom na drodze do trwałej abstynencji. Nawrót zwykle zaczyna się wcześniej niż pierwsze użycie - od zmian w myśleniu, zaniedbywania terapii, powrotu do starego towarzystwa i narastającego napięcia.
- szybkie powiedzenie o nawrocie terapeucie lub bliskiej osobie
- analiza sytuacji, które go poprzedziły, bez samobiczowania
- wzmocnienie planu zapobiegania nawrotom, czasem zmiana formy leczenia
- uwaga na obniżoną tolerancję po przerwie - ryzyko przedawkowania jest wtedy wyższe
Najczęstsze pytania
Czy można uzależnić się od leków przepisanych przez lekarza?
Tak. Dotyczy to szczególnie leków uspokajających, nasennych i przeciwbólowych z grupy opioidów przyjmowanych dłużej niż zalecono. Nie odstawiaj ich nagle na własną rękę - zaplanuj to z lekarzem.
Czy marihuana jest bezpieczna?
Marihuana może uzależniać i nasilać lęk, objawy depresji, a u osób predysponowanych zwiększać ryzyko psychozy - szczególnie przy częstym używaniu w młodym wieku.
Czy da się wyjść z uzależnienia bez ośrodka zamkniętego?
Wiele osób leczy się z powodzeniem w trybie ambulatoryjnym, chodząc na terapię indywidualną i grupową i jednocześnie pracując lub ucząc się. Leczenie stacjonarne bywa wskazane przy ciężkim uzależnieniu, wcześniejszych nieudanych próbach, braku bezpiecznego otoczenia lub poważnych chorobach współistniejących. Formę dobiera się po konsultacji.
Jak długo trwa terapia uzależnienia od narkotyków?
Podstawowy program terapii trwa zwykle od kilku miesięcy do roku, a wsparcie w zapobieganiu nawrotom warto kontynuować dłużej. Na czas leczenia wpływa rodzaj substancji, długość i nasilenie uzależnienia oraz współistniejące problemy zdrowotne.